دفعه بعد که پشت گیشه سفارت منتظر نوبت ایستادید یا در حال پر کردن فرم آنلاین ویزای الکترونیک بودید، شاید فکر کنید این فرایند، محصول دنیای مدرن و بوروکراسی امروزی است. اما واقعیت این است که ریشه ایده «اجازه عبور از یک قلمرو» به هزاران سال پیش برمی‌گردد؛ به دورانی که شاهان، نه دولت‌ها، تصمیم می‌گرفتند چه کسی حق ورود به قلمروها را دارد.

قدیمی‌ترین سند شناخته‌شده؛ نامه‌ای از یک پادشاه ایرانی

به گفته چند منبع تاریخی از جمله مجله ملی جئوگرافیک، قدیمی‌ترین اشاره ثبت ‌شده به مفهوم «اجازه عبور» به کتاب نحمیا در عهد عتیق بازمی‌گردد. حدود سال ۴۵۰ پیش از میلاد، نحمیا که در دربار اردشیر اول، پادشاه هخامنشی ایران، خدمت می‌کرد، از شاه درخواست کرد نامه‌ای برای فرمانداران سرزمین‌های آن‌ سوی رود فرات صادر کند تا او بتواند با امنیت به یهودیه سفر کند. این روایت، که به‌طور مشخص نام یک پادشاه ایرانی را در آغاز داستان مستند این ایده ثبت کرده، امروز به‌عنوان اولین نمونه شناخته‌شده از سند «عبور ایمن» در تاریخ مکتوب شناخته می‌شود.

البته، حکومت‌های باستانی دیگر نیز پیش از آن یا هم‌زمان با آن، ساز و کارهای مشابهی داشتند. در روم باستان، اسنادی به نام tesserae hospitales به دیپلمات‌ها و پیک‌های خارجی داده می‌شد تا عبور امن آنان را در قلمرو روم تضمین کند. در چین، در دوران سلسله هان و حدود سال ۲۰۶ پیش از میلاد، مقاماتی مسیرهای مرزی را با مدارکی کنترل می‌کردند که سن، قد و ویژگی‌های ظاهری فرد را ثبت می‌کرد؛ چیزی شبیه شناسنامه امروزی، اما مخصوص سفر.

نامه‌های عبور در قرون وسطا و ریشه واژه پاسپورت

در اروپای قرون وسطا، پادشاهان و فرمانروایان محلی نامه‌های عبور ایمن که در فرانسه sauf-conduit و در برخی مناطق guidaticum نامیده می‌شدند را به تاجران، دیپلمات‌ها و زائران مذهبی می‌دادند. در انگلستان، قدیمی‌ترین اشاره قانونی به این نوع اسناد، به سال ۱۴۱۴ میلادی و دوران پادشاهی هنری پنجم بازمی‌گردد؛ قانونی که نقض یک نامه عبور شاهانه را خیانت تلقی می‌کرد. تا سال ۱۵۴۰، شورای سلطنتی هنری هشتم به‌طور رسمی اسنادی با عنوان «پاسپورت» صادر می‌کرد و قدیمی‌ترین نمونه باقی‌مانده از این اسناد، با امضای چارلز اول، به تاریخ ۱۸ ژوئن ۱۶۴۱ ثبت شده است.

خود واژه «پاسپورت» ریشه‌ای دریایی دارد که از عبارت فرانسوی «passe port» به معنای «عبور از یک بندر»گرفته شده. به گفته آرشیو کتابخانه ایالتی ایندیانا، لویی چهاردهم، پادشاه فرانسه، با امضای شخصی این اسناد برای نزدیکان دربار، در گسترش کاربرد آن‌ها نقش مهمی داشت.

کلمه «ویزا» از کجا آمد؟

برخلاف پاسپورت، واژه «ویزا» ریشه‌ای نسبتاً متأخرتر دارد. بر اساس فرهنگ ریشه‌شناسی آنلاین اتیمولوژی، این کلمه از سال ۱۸۳۱ میلادی در زبان انگلیسی رایج شد و از واژه فرانسوی visa گرفته شده که خود برگرفته از عبارت لاتین charta visa به معنای «کاغذی که دیده شده» است؛ از فعل لاتین videre، به معنای «دیدن». در واقع، ویزا در ابتدا چیزی بیش از یک مهر تأیید نبود؛ نشانه‌ای که می‌گفت سند شما بررسی و تأیید شده است.

جنگ جهانی اول؛ نقطه‌عطفی که مرزها را برای همیشه تغییر داد

پیش از جنگ جهانی اول، عبور از بسیاری از مرزهای اروپا نیازی به پاسپورت نداشت. اما با آغاز جنگ، دولت‌ها به‌ عنوان یک اقدام موقت، کنترل مرزی و الزام به همراه‌ داشتن اسناد هویتی را برقرار کردند. طبق پژوهش سارا کام، پژوهشگر علوم سیاسی دانشگاه لوند سوئد، این اقدام موقت هرگز به‌ طور کامل لغو نشد و به بخشی دائمی از نظام جهانی مهاجرت و سفر تبدیل شد.

کنفرانس پاریس ۱۹۲۰؛ جایی که پاسپورت مدرن متولد شد

در ۲۱ اکتبر ۱۹۲۰، جامعه ملل (نهاد پیشین سازمان ملل متحد) نمایندگانی از ۲۲ کشور را در پاریس گرد هم آورد تا برای اولین بار، استانداردی مشترک برای پاسپورت‌ها تعیین کند. پیش از این نشست، هر کشور پاسپورت‌هایی با اندازه، شکل و محتوای متفاوت صادر می‌کرد که کار مأموران مرزی را بسیار دشوار کرده بود. نتیجه این کنفرانس، طرح یک دفترچه ۳۲ صفحه‌ای استاندارد بود که پایه پاسپورت‌های امروزی شد. تا سال ۱۹۲۶ و برگزاری دومین کنفرانس در ژنو، بیش از ۴۰ کشور این استاندارد را پذیرفته بودند.

ویزای نانسن

شاید سیاسی‌ترین فصل این تاریخچه، به فریتیوف نانسن، کاوشگر و دیپلمات نروژی، مربوط باشد. پس از انقلاب روسیه و جنگ داخلی آن، دولت شوروی تابعیت میلیون‌ها نفری را که کشور را ترک کرده بودند، لغو کرد؛ این افراد ناگهان بدون هیچ کشوری که برایشان پاسپورت صادر کند، «بی‌وطن» شدند. نانسن که از سوی جامعه ملل به‌ عنوان اولین کمیسر عالی امور پناهندگان منصوب شده بود، در سال ۱۹۲۲ سندی طراحی کرد که به «پاسپورت نانسن» معروف شد. این سند، اولین ابزار قانونی بین‌المللی برای شناسایی وضعیت حقوقی افراد بی‌تابعیت بود.

پاسپورت نانسن ابتدا مخصوص پناهندگان روس بود، اما در سال ۱۹۲۴ به پناهندگان ارمنی نیز گسترش یافت و در سال ۱۹۲۸ شامل آشوری‌ها، بلغارها و ترک‌ها نیز شد. بر اساس گزارش دانشگاه جورج مسون در نشریه The Conversation، حدود ۴۵۰ هزار نفر از این سند استفاده کردند و در نهایت ۵۲ کشور آن را به رسمیت شناختند. جالب است بدانید چهره‌هایی مانند ایگور استراوینسکی، آهنگساز روس، و مارک شاگال، نقاش شهیر، از جمله کسانی بودند که با همین سند توانستند زندگی تازه‌ای در غرب بسازند.

از گیشه سفارت تا صفحه گوشی؛ عصر ویزای الکترونیک

برای دهه‌ها پس از این رویدادها، گرفتن ویزا همچنان به معنای مراجعه حضوری به سفارت بود. این روند تا اواخر قرن بیستم ادامه داشت، تا اینکه استرالیا در سال ۱۹۹۶ با راه‌اندازی سامانه مجوز الکترونیکی سفر(ETA)، یکی از نخستین گام‌ها به‌سوی دیجیتالی‌شدن این فرایند را برداشت. اما تحولی که مسیر جهانی را واقعاً تغییر داد، در ۱۷ آوریل ۲۰۱۳ رخ داد؛ زمانی که ترکیه سامانه ویزای الکترونیکی خود را برای بیش از صد ملیت راه‌اندازی کرد و عملاً نشان داد این مدل، هم برای مسافر و هم برای دولت مقصد، سریع‌تر و کارآمدتر از روش سنتی است. از آن پس، کشورهای بیشتری از جمله هند از سال ۲۰۱۵، به این مدل پیوستند و امروز، ویزای فرودگاهی و ویزای الکترونیکی، به بخشی عادی از سفر تبدیل شده‌اند.

مسیری که از نامه دست‌نویس یک پادشاه هخامنشی تا فرم آنلاینی که در چند دقیقه پر می‌کنید طی شده، هزاران سال طول کشیده است. دفعه بعد که ویزای خود را دریافت می‌کنید، شاید ارزش این را داشته باشد که به یاد بیاورید چقدر این فرایند، نسبت به آنچه نحمیا یا حتی پناهندگان با پاسپورت نانسن، ساده‌تر شده است. اگر برای هر یک از این مقاصد، یا هر کشور دیگری، همچنان به ویزا نیاز دارید، تیم ما آماده همراهی شماست. از جمله خدماتی که تیم ویزای آتی تراول ارائه می‌دهد، مشاوره تخصصی برای دریافت ویزای هند است؛ فرایندی که با توجه به تغییرات مکرر در شرایط آن، بهتر است با راهنمایی افرادی آشنا به آخرین مقررات طی شود. همچنین، در صورتی که مایل نیستید خودتان برای تحویل مدارک یا دریافت پاسپورت به سفارت یا مرکز صدور ویزا مراجعه کنید، خدمات پیک ویزا (تحویل و دریافت مدارک) نیز در دسترس شماست. به‌طور کلی، برای مشاوره درباره هر نوع ویزا، از مقاصد ساده گرفته تا مقاصدی با فرایند پیچیده‌تر، می‌توانید با کارشناسان آتی تراول در تماس باشید تا سفرتان را بدون دغدغه هموار کنیم.

اطلاعات این مطلب از منابعی از جمله مجله ملی جئوگرافیک، دانشنامه بریتانیکا (از طریق passport-collector.com)، فرهنگ ریشه‌شناسی آنلاین اتیمولوژی، ویکی‌پدیا (مدخل‌های Nansen passport و Paris Conference on Passports)، جایزه نوبل (nobelprize.org)، آژانس پناهندگان سازمان ملل (UNHCR)، نشریه The Conversation و پژوهش سارا کام از دانشگاه لوند گردآوری و تطبیق داده شده است. برخی جزئیات کوچک (مانند سال دقیق پایان اعتبار پاسپورت نانسن یا تاریخ‌های آغاز نظام‌های اولیه ویزای الکترونیک) در منابع مختلف اندکی متفاوت گزارش شده‌اند؛ در این مطلب، رایج‌ترین و پرتکرارترین روایت‌ها انتخاب شده‌اند.