عروسکگردانی در شبهای برفی؛ سنتهای نمایش خیابانی در اروپا
- 9 اسفند 1404
- امیرحسین عباسی
هوا آنقدر سرد است که نفسَت پیش رویت ابر میشود. در میدان اصلی شهر، برف آرام روی سنگفرشهای قدیمی مینشیند و نور چراغها همه چیز را طلایی کرده. ناگهان از کنار یک کافه کوچک، صدای جرینگجرینگ زنگولهها بلند میشود. جمعیت دور هم جمع میشود. یک عروسکگردان با کت بلند چرمی و کلاه لبهدار، چوبدستیهایش را بالا میبرد و ناگهان یک هیولای پارچهای رنگارنگ، جان میگیرد. بچهها میخندند.
این تصویر در دهها شهر اروپایی هر زمستان تکرار میشود. عروسکگردانی خیابانی در فصل سرما یکی از کمتر دیدهشدهترین و در عین حال دلنشینترین تجربههایی است که یک مسافر میتواند در اروپا داشته باشد. اگر دنبال چیزی فراتر از موزه و کلیسا میگردید، این مقاله برای شماست.
ریشههای یک سنت زنده
نمایش عروسکی خیابانی در اروپا ریشهای طولانی دارد. از قرون وسطا، هنرمندان دورهگرد در بازارها و جشنهای شهری عروسکهای چوبی را به حرکت در میآوردند. این نمایشها در ابتدا ابزاری برای انتقال پیامهای مذهبی یا سیاسی بودند؛ چیزی که در دوران سانسور، امنتر از گفتار مستقیم بود. با گذر زمان اما این کارکرد عوض شد و آنچه ماند، خود هنر بود.
امروز عروسکگردانی خیابانی در اروپا دو شکل کلی دارد: نمایشهای تکنفره که یک هنرمند همزمان عروسک را حرکت میدهد و صدایش را درمیآورد، و گروههای بزرگتری که با موسیقی زنده، لباسهای تاریخی و دکور خیابانی یک اجرای کامل میسازند.
بهترین شهرها برای دیدن عروسکگردانی خیابانی زمستانه
پراگ؛ پایتخت عروسک اروپا
پراگ را بدون اغراق میتوان پایتخت عروسکگردانی اروپا دانست. بازار کریسمس در میدان شهر قدیم هر سال از اواخر آبان تا اوایل دی برپاست و در این مدت هر روز بعد از ظهر، عروسکگردانهای محلی در کوچههای اطراف اجرا دارند. خیابان نرودووا در محله مالا استرانا پر از مغازههای عروسک سنتی چکی است و غروبها بعضی از این هنرمندان جلوی در مغازههایشان اجرا میکنند.
عروسکهای سنتی چک که بهشان «ماریونت» میگویند با ریسمان کنترل میشوند و ساخت بعضیهایشان چندین هفته وقت میبرد. دیدن اجرای یک ماریونتباز حرفهای، حتی اگر چکی بلد نباشید، تجربهای است که فراموش نمیکنید.
سالزبورگ؛ جایی که موسیقی و عروسک کنار هماند
سالزبورگ اتریش یک مرکز جدی برای نمایشهای عروسکی است. تئاتر عروسکی سالزبورگ یکی از معتبرترین مراکز این هنر در جهان است، اما آنچه در زمستان در خیابانهای شهر اتفاق میافتد چیز دیگری است. در بازار کریسمس که در محوطه اطراف کلیسای جامع برپا میشود، گروههای کوچکی از هنرمندان عروسکهای بزرگ پارچهای را در میان جمعیت میگردانند. این عروسکهای غولپیکر که گاهی ارتفاعشان به دو متر میرسد، تصویری را میسازند که در هیچ بروشور توریستی نمیبینید.
بروخه؛ شهری که خودش یک صحنه نمایش است
بروخه بلژیک با کانالهای یخزده و ساختمانهای قرون وسطاییاش در زمستان انگار یک دکور آماده است. این شهر هر دو سال یک بار جشنواره بزرگ عروسک خیابانی برگزار میکند اما حتی در سالهای بدون جشنواره هم، عروسکگردانهای مستقل در محلههای تاریخی شهر اجرا دارند. گردش در میدان مارکت واقع در بروخه در غروب یک روز برفی و دیدن یک هنرمند خیابانی که با دستکشهای ضخیم عروسکش را بازی میدهد، از آن لحظههایی است که حس میکنید دقیقاً همانجایی هستید که باید باشید.
کراکوف؛ سنت لهستانی شادی در سرما
کراکوف لهستان نه فقط از نظر بازار کریسمس که از نظر سنت عروسکگردانی هم جای خاصی در اروپاست. لهستانیها سنت عروسکی به نام «Szopka» دارند که نوعی ماکت معماری و عروسکی ترکیبشده است. اما کنار این سنت، نمایشگران خیابانی هم فعالاند، مخصوصاً در محوطه Rynek Główny که بزرگترین میدان قرون وسطایی اروپا به حساب میآید. در شبهای برفی این میدان، با صدای موسیقی زنده و نور چراغانی، فضایی میسازد که ترککردنش سخت است.
چه چیزی این تجربه را واقعی میکند؟
فرق عروسکگردانی خیابانی با اجرای سالنی این است که هیچ فاصلهای بین هنرمند و تماشاگر نیست. شما میتوانید ببینید که چطور انگشتان هنرمند حرکت میکنند، چطور عضلات صورتش با عروسک همراه میشوند، چطور در هوای سرد نفسش میآید بیرون درست لحظهای که عروسک «حرف میزند». این نزدیکی چیزی است که هیچ تئاتری نمیتواند شبیهسازیاش کند.
اکثر این اجراها رایگان هستند یا با یک پرداخت داوطلبانه همراهاند. مبلغی که در کلاه یا جعبه هنرمند میگذارید مستقیماً به خودش میرسد. این شکل حمایت از هنر، برای خیلی از مسافران معنای متفاوتی دارد.
راهنمای کاربردی سفر برای دیدن نمایشهای عروسکی زمستانه اروپا
چه زمانی برویم؟
- اواخر آبان تا اواخر آذر بهترین زمان است. بازارهای کریسمس فعالاند و هنرمندان خیابانی بیشترین اجراهایشان را دارند.
- بین کریسمس و سال نو (۲۵ دسامبر تا ۱ ژانویه) شهرها شلوغترند اما فعالیت هنری هم در اوج است.
- دی برای کسانی که دنبال آرامش بیشترند مناسب است اما تعداد اجراهای خیابانی کمتر میشود.
- بهترین ساعت برای دیدن اجراها بین ۱۵ تا ۲۰ است. نور طبیعی هنوز کمی هست و بعد از آن چراغانی شهر فعال میشود.
چطور برویم؟
پراگ:
- پرواز مستقیم از تهران با چند ایرلاین (معمولاً با یک توقف) در دسترس است.
- از فرودگاه Václav Havel با اتوبوس ۱۱۹ تا ایستگاه مترو Nádraží Veleslavín، سپس با مترو خط A تا مرکز شهر.
سالزبورگ:
- معمولاً از طریق وین یا مونیخ دسترسی دارید.
- از مونیخ با قطار فقط ۱.۵ ساعت است.
بروخه:
- از بروکسل با قطار در کمتر از یک ساعت میرسید.
- بروکسل مقصد مستقیم بسیاری از پروازها از کشورهای منطقه است.
کراکوف:
- پرواز از استانبول به کراکوف مستقیم موجود است.
- از فرودگاه تا مرکز با اتوبوس شماره ۳۰۲ یا تاکسی.
لوازم ضروری برای سفر زمستانی
- کفش ضد آب با زیره ضد لغزش: سنگفرشهای قدیمی اروپا در برف بسیار لیز میشوند. این مهمترین وسیله سفر شماست.
- لایهبندی لباس: یک لایه زیرین گرم (ترمواکتیو)، یک لایه میانی پشمی، و و یک پوشش بیرونی ضد باد کافی است. از یک پالتوی ضخیم تنها تکیه نکنید.
- دستکش ضخیم و کلاه پوشیده: در دمای زیر صفر، اجرای یک ساعته یک عروسکگردان را در هوای آزاد تماشا کردن بدون پوشش مناسب، تجربه را خراب میکند.
- پاوربانک: سرما باتری تلفن را سریعتر خالی میکند.
- پول نقد: اکثر هنرمندان خیابانی کارت نمیپذیرند. چند اسکناس کوچک همیشه داشته باشید.
- ترموس چای یا قهوه: اگر قرار است چند ساعت در هوای آزاد بگردید، داشتن یک نوشیدنی گرم دلچسب است، هرچند کافههای اطراف هم معمولاً در دسترساند.
چند نکته عملی که کمتر کسی به شما خواهد گفت!
- هرگز وسط اجرا جلوی عروسکگردان عبور نکنید. فضای حریم کار او را رعایت کنید.
- اگر میخواهید عکس بگیرید، بعد از اجرا از هنرمند اجازه بگیرید. اکثرشان خوشحال میشوند.
- جشنوارههای بزرگ عروسک خیابانی در شهرهای مختلف برنامههای از پیشاعلامشده دارند. قبل از سفر یک جستجوی ساده در اینترنت بکنید.
- در بعضی شهرها مثل پراگ، کارگاههای یکروزه ساخت عروسک هم برگزار میشود که تجربه کاملاً متفاوتی است.
بخشی از سفر که انتظارش را ندارید
یکی از چیزهایی که اکثر مسافران از آن حرف میزنند این است: لحظهای که اجرا تمام میشود و جمعیت پراکنده میشود، اما شما همچنان آنجا میایستید. هنرمند عروسکش را تا میکند، آن را توی یک کیف چرمی میگذارد، کلاهش را درمیآورد و میرود. انگار همان آدم عادی است که ده دقیقه پیش یک دنیای تازه ساخت.
این لحظه برای خیلیها بیشتر از کل اجرا در ذهن میماند.
سنتی ماندگار
عروسکگردانی خیابانی در شبهای برفی اروپا نه یک جاذبه توریستی درجهدو است، نه یک سرگرمی صرفاً برای بچهها. یک سنت زنده است که قرنها دوام آورده و هنوز هر زمستان در میدانهای پراگ و بروخه و کراکوف جریان دارد. برای دیدنش نه باید بلیت گران بخرید، نه باید جایی رزرو کنید. فقط کافی است در وقت درست، در جای درست باشید.
اگر این مقاله شما را به فکر انداخت یا اگر قبلاً چنین تجربهای داشتید، در بخش نظرات بنویسید. دیدن اینکه کدام شهر و کدام هنرمند بیشتر در خاطرتان مانده جالب است. و اگر عکسی از این اجراها دارید، حتماً به اشتراک بگذارید.
