آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو؛ بخش دوم
- 27 مهر 1405
- علیرضا خزاعی
ایران سرزمینی است که تاریخ و طبیعت آن را نمی‌توان در چند بنای مشهور یا چند شهر تاریخی خلاصه کرد. از مجموعه باشکوه تخت جمشید و شهرهای باستانی گرفته تا بازارهای سرپوشیده، باغ‌های ایرانی، قنات‌هایی که زندگی را به دل مناطق خشک رسانده‌اند و جنگل‌هایی که قدمت آن‌ها به میلیون‌ها سال می‌رسند، هر گوشه از این سرزمین داستانی متفاوت برای روایت دارد. فهرست میراث جهانی یونسکو فرصتی فراهم می‌کند تا این تنوع را از زاویه‌ای تازه بشناسیم. بعضی از این آثار یادگار تمدن‌هایی هستند که هزاران سال پیش در فلات ایران شکل گرفتند؛ برخی از معماری، باورها و شیوه زندگی مردم در دوره‌های مختلف حکایت می‌کنند و گروهی نیز اهمیت طبیعت و رابطه انسان با محیط‌زیست را نشان می‌دهند.
آثار میراث جهانی ایران، شماره ۱۶ تا ۳۰
ردیف | نام اثر | سال ثبت در یونسکو | قدمت تقریبی | استان |
|---|---|---|---|---|
۱۶ | مجموعه خانقاه و بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی | ۲۰۱۰ | حدود ۷۰۰ سال؛ توسعه‌یافته در دوره‌های مختلف | اردبیل |
۱۷ | نظام آبی تاریخی شوشتر | ۲۰۰۹ | حدود ۱۳۰۰ تا ۱۸۰۰ سال برای بخش‌های اصلی باقی‌مانده | خوزستان |
۱۸ | گنبد سلطانیه | ۲۰۰۵ | حدود ۷۰۰ سال | زنجان |
۱۹ | شوش | ۲۰۱۵ | بیش از ۶۰۰۰ سال سابقه سکونت | خوزستان |
۲۰ | مجموعه بازار تاریخی تبریز | ۲۰۱۰ | چندصدساله؛ توسعه‌یافته و بازسازی‌شده در دوره‌های مختلف | آذربایجان شرقی |
۲۱ | تخت سلیمان | ۲۰۰۳ | حدود ۱۴۰۰ تا ۱۶۰۰ سال برای بخش‌های اصلی باقی‌مانده | آذربایجان غربی |
۲۲ | کاروانسراهای ایرانی | ۲۰۲۳ | بسته به کاروانسرا، از چند قرن تا دوره‌های مختلف تاریخی | چندین استان |
۲۳ | باغ ایرانی | ۲۰۱۱ | سنت باغ‌سازی ایرانی بیش از ۲۰۰۰ سال قدمت دارد؛ قدمت هر باغ متفاوت است | چندین استان |
۲۴ | قنات ایرانی | ۲۰۱۶ | برخی قنات‌ها حدود ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال یا بیشتر قدمت دارند | چندین استان |
۲۵ | راه‌آهن سراسری ایران | ۲۰۲۱ | حدود ۸۸ سال از تکمیل آن در ۱۹۳۸ تا سال ۲۰۲۶ | چندین استان در مسیر راه‌آهن |
۲۶ | مجموعه صومعه‌های ارامنه ایران | ۲۰۰۸ | حدود ۷۰۰ تا ۱۴۰۰ سال، بسته به صومعه | آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی |
۲۷ | بم و چشم‌انداز فرهنگی آن | ۲۰۰۴ | بیش از ۲۴۰۰ سال سابقه سکونت | کرمان |
۲۸ | قلعه الموت و استحکامات وابسته | ۲۰۲۶ | حدود ۹۰۰ سال یا بیشتر برای استحکامات تاریخی | قزوین |
۲۹ | جنگل‌های هیرکانی | ۲۰۱۹؛ گسترش پرونده در ۲۰۲۳ | اکوسیستمی با پیشینه چندین میلیون‌ساله | مناطق جنوبی دریای خزر، در چند استان |
۳۰ | بیابان لوت | ۲۰۱۶ | چشم‌اندازی زمین‌شناختی شکل‌گرفته طی میلیون‌ها سال | عمدتاً کرمان و خراسان جنوبی |
تا اکتبر ۲۰۲۶، ایران ۳۰ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد: ۲۸ اثر فرهنگی و ۲ اثر طبیعی. تازه‌ترین مورد این فهرست، مجموعه قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن است که در سال ۲۰۲۶ ثبت جهانی شد. پیش از آن، محوطه‌های پیشاتاریخی دره خرم‌آباد در سال ۲۰۲۵ به فهرست اضافه شده بودند. این آمار به آثار ثبت‌شده در فهرست اصلی میراث جهانی اشاره دارد و مکان‌هایی را که فقط در فهرست موقت یونسکو قرار دارند، شامل نمی‌شود. در این راهنما، در هر بخش ۱۵ اثر را معرفی می‌کنیم؛ از تاریخ و معماری آن‌ها تا اهمیت فرهنگی و طبیعی‌شان. هدف این است که علاوه بر آشنایی با این میراث ارزشمند، تصویری روشن‌تر از گستره جغرافیایی و تنوع جاذبه‌های تاریخی ایران به دست آورید.
۱۶. مجموعه آرامگاهی شیخ صفی‌الدین اردبیلی؛ معماری، عرفان و هنر
موقعیت: اردبیل سال ثبت جهانی: ۲۰۱۰
این مجموعه آرامگاهی به شیخ صفی‌الدین اردبیلی، عارف و بنیان‌گذار طریقت صفوی، مرتبط است. بناها و فضاهای مجموعه در طول زمان توسعه یافته‌اند و آرامگاه، حیاط‌ها، فضاهای مذهبی و تزئینات هنری را در بر می‌گیرند. کاشی‌کاری، گچ‌بری، خوشنویسی و جزئیات معماری، از ویژگی‌های مهم این مجموعه‌اند و ساختار آن بازتابی از اهمیت سنت‌های عرفانی و مذهبی در تاریخ منطقه است. این مکان برای شناخت ریشه‌های سلسله صفوی و پیوند میان معماری، هنر و زندگی معنوی اهمیت ویژه‌ای دارد.
۱۷. سامانه تاریخی آبی شوشتر؛ مهندسی آب در جهان باستان
موقعیت: استان خوزستان، شهر شوشتر سال ثبت جهانی: ۲۰۰۹
سامانه آبی شوشتر مجموعه‌ای از سازه‌های مهندسی است که برای مدیریت و هدایت آب رودخانه‌ها طراحی شده‌اند. آبراهه‌ها، بندها، پل‌ها، آسیاب‌ها و کانال‌های این مجموعه نشان می‌دهند که مدیریت منابع آب در منطقه‌ای گرم و حاصلخیز تا چه اندازه اهمیت داشته است. بخش‌هایی از این سامانه به دوره ساسانی نسبت داده می‌شوند و شکل‌گیری آن حاصل دانش فنی و سازمان‌دهی پیچیده بوده است. این سازه‌ها علاوه بر تأمین نیازهای روزمره، در کشاورزی و فعالیت‌های اقتصادی منطقه نقش داشته‌اند. شوشتر نمونه‌ای برجسته از میراث مهندسی ایران است؛ میراثی که ارزش آن نه فقط در ظاهر بناها، بلکه در عملکرد و تأثیر آن‌ها بر زندگی مردم نهفته است.
۱۸. گنبد سلطانیه؛ شاهکار معماری دوره ایلخانی
موقعیت: استان زنجان، شهر سلطانیه سال ثبت جهانی: ۲۰۰۵
گنبد سلطانیه در دوره حکومت ایلخانی ساخته شد و یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری ایرانی در سده چهاردهم میلادی به شمار می‌رود. گنبد عظیم بنا، تناسبات چشمگیر و تزئینات معماری آن، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ساختمان‌سازی ایران دارد. این سازه نشان‌دهنده پیشرفت فنون مهندسی و طراحی گنبد در دوره‌ای است که معماری ایرانی بر بخش‌های مختلفی از منطقه تأثیر گذاشت. گنبد سلطانیه از فاصله دور نیز به‌خوبی در چشم‌انداز دیده می‌شود و برای علاقه‌مندان به معماری تاریخی، نمونه‌ای مهم از پیوند میان ساختار مهندسی و بیان هنری است.
۱۹. شوش؛ یکی از مراکز مهم تمدن‌های باستانی
موقعیت: استان خوزستان، نزدیک شوش سال ثبت جهانی: ۲۰۱۵
شوش یکی از مهم‌ترین مراکز شهری باستانی در جنوب غربی ایران است. تاریخ این محوطه به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و در دوره‌های مختلف، از جمله دوران ایلامی و هخامنشی، نقش مهمی داشته است. بقایای معماری، آثار باستان‌شناختی و شواهد سکونت طولانی‌مدت نشان می‌دهند که شوش در گذر زمان با تغییرات سیاسی و فرهنگی بسیاری روبه‌رو بوده است. اهمیت این محوطه در تداوم تاریخی آن است؛ مکانی که در آن می‌توان ردپای چندین دوره تمدنی را در کنار هم بررسی کرد. شوش برای شناخت تاریخ ایران و ارتباط آن با بین‌النهرین جایگاهی ویژه دارد.
۲۰. بازار تاریخی تبریز؛ میراث تجارت و زندگی شهری
موقعیت: تبریز، استان آذربایجان شرقی سال ثبت جهانی: ۲۰۱۰
بازار تاریخی تبریز یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های سرپوشیده بازار در جهان است. راهروهای آجری، تیمچه‌ها، سراها و فضاهای تجاری آن در طول زمان شکل گرفته‌اند و نقش مهمی در اقتصاد و زندگی اجتماعی شهر داشته‌اند. تبریز به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در مسیرهای تجاری منطقه، از گذشته با شبکه‌های بازرگانی ارتباط داشته است. بازار این شهر تنها مکانی برای خریدوفروش نبود؛ بلکه فضایی برای ارتباط میان بازرگانان، صنعتگران و مسافران به شمار می‌رفت. این مجموعه نشان می‌دهد که بازار سنتی ایرانی چگونه می‌توانست کارکرد اقتصادی، اجتماعی و معماری را در یک ساختار پیوسته ترکیب کند.
۲۱. تخت سلیمان؛ مجموعه‌ای مذهبی در دل چشم‌انداز طبیعی
موقعیت: استان آذربایجان غربی سال ثبت جهانی: ۲۰۰۳
تخت سلیمان محوطه‌ای تاریخی است که بقایای مجموعه‌های مذهبی و سلطنتی را در اطراف دریاچه‌ای طبیعی در بر می‌گیرد. این مکان در دوره ساسانی اهمیت ویژه‌ای داشت و با آیین زرتشتی و آتشکده آذرگشنسب مرتبط بود. موقعیت جغرافیایی محوطه، در کنار آب و میان ارتفاعات، به آن ویژگی بصری متمایزی می‌دهد. آثار معماری آن نیز نشان‌دهنده اهمیت مذهبی و سیاسی این مکان در دوره‌های تاریخی مختلف است. تخت سلیمان نمونه‌ای از پیوند میان محیط طبیعی و فضای مقدس است؛ جایی که ویژگی‌های چشم‌انداز در شکل‌گیری هویت تاریخی و مذهبی محوطه نقش داشته‌اند.
۲۲. کاروانسراهای ایرانی؛ شبکه‌ای برای سفر و تجارت
موقعیت: مجموعه‌ای از کاروانسراها در مناطق مختلف ایران سال ثبت جهانی: ۲۰۲۳
کاروانسراها بخش مهمی از زیرساخت سفر و تجارت در ایران تاریخی بودند. این بناها در مسیرهای ارتباطی ساخته می‌شدند تا مسافران، بازرگانان و حیوانات بارکش بتوانند در طول سفر استراحت کنند و از امنیت و خدمات اولیه بهره‌مند شوند. معماری بسیاری از کاروانسراها شامل حیاط مرکزی، اتاق‌ها، ورودی‌های بزرگ و فضاهای نگهداری کالا و حیوانات است. طراحی آن‌ها با شرایط اقلیمی و نیازهای مسیرهای تجاری ارتباط داشت. ثبت جهانی این مجموعه بر اهمیت شبکه‌ای تأکید می‌کند که در طول قرن‌ها به جابه‌جایی کالا، انتقال دانش و ارتباط میان مناطق مختلف کمک کرد. کاروانسراها یادآور دورانی هستند که سفر زمینی به توقفگاه‌هایی امن و سازمان‌یافته وابسته بود.
۲۳. باغ ایرانی؛ هنر طراحی طبیعت
موقعیت: مجموعه‌ای از باغ‌های تاریخی در مناطق مختلف ایران سال ثبت جهانی: ۲۰۱۱
باغ ایرانی سنتی دیرینه در طراحی فضاهای سبز است که در آن آب، گیاهان، مسیرها و بناها با نظمی حساب‌شده در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. بسیاری از باغ‌های تاریخی ایران از الگوهای هندسی و تقسیم‌بندی‌های منظم استفاده می‌کنند و آب در آن‌ها هم نقشی کاربردی دارد و هم عنصری زیبایی‌شناختی است. این میراث به یک باغ خاص محدود نمی‌شود؛ مجموعه ثبت‌شده یونسکو شامل باغ‌هایی در نقاط مختلف ایران است که هر یک ویژگی‌های محلی خود را دارند، اما در اصول طراحی و نگاه به رابطه انسان و طبیعت با یکدیگر پیوند می‌یابند. باغ ایرانی نشان می‌دهد که در اقلیم‌های گوناگون، فضای سبز می‌توانسته مکانی برای آسایش، تأمل و زیبایی باشد و در عین حال با دانش مهندسی آب و معماری ارتباطی نزدیک داشته باشد.
۲۴. قنات ایرانی؛ رساندن آب به سرزمین‌های خشک
موقعیت: مجموعه‌ای از قنات‌ها در مناطق مختلف ایران سال ثبت جهانی: ۲۰۱۶
قنات یکی از روش‌های سنتی انتقال آب زیرزمینی است که با استفاده از تونل‌های کم‌شیب، آب را از منابع زیرزمینی به سطح زمین و محل‌های مصرف هدایت می‌کند. این سامانه در بسیاری از مناطق خشک ایران نقش مهمی در تأمین آب سکونتگاه‌ها و زمین‌های کشاورزی داشته است. ساخت قنات به شناخت دقیق زمین، شیب، منابع آب و تهویه مسیرهای زیرزمینی نیاز دارد. نگهداری آن نیز به مهارت‌های تخصصی و همکاری میان جوامع محلی وابسته بوده است. ثبت جهانی قنات‌ها اهمیت این دانش تاریخی را برجسته می‌کند؛ دانشی که نشان می‌دهد چگونه جوامع ایرانی برای زندگی در شرایط کم‌آبی راهکارهایی پایدار و متناسب با محیط توسعه داده‌اند.
۲۵. راه‌آهن سراسری ایران؛ مهندسی در مقیاس یک کشور
موقعیت: مسیر راه‌آهن سراسری از شمال تا جنوب ایران سال ثبت جهانی: ۲۰۲۱
راه‌آهن سراسری ایران پروژه‌ای بزرگ در تاریخ مهندسی و حمل‌ونقل کشور است که ساخت آن در دوره پهلوی اول انجام شد. این مسیر با عبور از چشم‌اندازهای متنوع، از دشت‌ها و پل‌ها تا مناطق کوهستانی، چالش‌های فنی قابل‌توجهی را پشت سر گذاشت. پل‌ها، تونل‌ها و سازه‌های مسیر نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد ارتباط ریلی میان بخش‌های مختلف کشور هستند. این راه‌آهن علاوه بر اهمیت حمل‌ونقلی، بخشی از تاریخ صنعتی و اجتماعی ایران در سده بیستم را بازتاب می‌دهد. ثبت جهانی آن نشان می‌دهد که میراث فرهنگی فقط به گذشته‌های دور تعلق ندارد؛ زیرساخت‌های مدرن نیز، اگر ارزش تاریخی و فنی برجسته‌ای داشته باشند، می‌توانند بخشی از میراث مشترک بشریت باشند.
۲۶. مجموعه صومعه‌های ارامنه ایران؛ میراث مذهبی و معماری
موقعیت: شمال غرب ایران سال ثبت جهانی: ۲۰۰۸
این مجموعه شامل سه صومعه تاریخی ارمنی است: سنت تادئوس، سنت استپانوس و نمازخانه زورزور. بناها در چشم‌اندازهای شمال غرب ایران قرار دارند و از مراکز مهم میراث مذهبی و معماری ارامنه در منطقه به شمار می‌روند. معماری سنگی، تزئینات، نقش‌برجسته‌ها و ساختار کلی این بناها، سنت‌های معماری مسیحی ارمنی را نشان می‌دهند. این مجموعه همچنین بیانگر حضور تاریخی جوامع ارمنی و پیوندهای فرهنگی میان ایران و مناطق همسایه است. ارزش این آثار تنها در قدمت آن‌ها نیست؛ آن‌ها بخشی از تاریخ تنوع مذهبی و فرهنگی ایران را حفظ کرده‌اند و نشان می‌دهند که سنت‌های مختلف چگونه در جغرافیای این سرزمین حضور داشته‌اند.
۲۷. بم و چشم‌انداز فرهنگی آن؛ شهری خشتی در مسیر تاریخ
موقعیت: استان کرمان، شهر بم سال ثبت جهانی: ۲۰۰۴
بم به‌خاطر ارگ تاریخی و معماری خشتی خود شهرت دارد. این شهر در منطقه‌ای خشک شکل گرفت و زندگی آن با کشاورزی، شبکه‌های آبیاری و ارتباطات منطقه‌ای پیوند داشت. ارگ بم از بزرگ‌ترین مجموعه‌های خشتی جهان به شمار می‌رود و بخش‌های مختلفی از ساختار شهری تاریخی، از جمله فضاهای مسکونی و دفاعی را در بر می‌گیرد. زلزله ویرانگر سال ۲۰۰۳ آسیب‌های گسترده‌ای به این میراث وارد کرد و حفاظت و بازسازی آن به موضوعی مهم تبدیل شد. ثبت جهانی بم به مجموعه‌ای از ارزش‌های معماری، تاریخی و فرهنگی توجه دارد؛ ارزش‌هایی که در ارتباط میان شهر، منابع آب و چشم‌انداز اطراف آن شکل گرفته‌اند.
۲۸. قلعه الموت و استحکامات وابسته؛ دژهای کوهستانی اسماعیلیان
موقعیت: استان قزوین، منطقه الموت سال ثبت جهانی: ۲۰۲۶
قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن در کوهستان‌های البرز قرار دارند و بخشی از شبکه دفاعی تاریخی اسماعیلیان نزاری را تشکیل می‌دهند. الموت از اواخر سده یازدهم میلادی مرکز سیاسی، نظامی و فکری این جامعه بود و نام آن با حسن صباح و تاریخ اسماعیلیان پیوند خورده است. اثر ثبت‌شده فقط به قلعه مشهور الموت محدود نیست؛ مجموعه شامل هفت قلعه و استحکامات است که در دره الموت پراکنده‌اند و در کنار هم ساختاری دفاعی را شکل می‌دادند. موقعیت صخره‌ای، دسترسی دشوار و ارتباط میان دژها، نقش جغرافیا را در سازمان‌دهی این شبکه نشان می‌دهد. این مجموعه در سال ۲۰۲۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. اهمیت آن فراتر از افسانه‌ها و روایت‌های رایج درباره الموت است و به تاریخ سیاسی، مذهبی، فرهنگی و نظامی اسماعیلیان نزاری مربوط می‌شود.
۲۹. جنگل‌های هیرکانی؛ میراث طبیعی در حاشیه خزر
موقعیت: نوار جنوبی دریای خزر، در بخش‌هایی از شمال ایران سال ثبت جهانی: ۲۰۱۹؛ گسترش محدوده در ۲۰۲۳
جنگل‌های هیرکانی از مهم‌ترین پهنه‌های جنگلی کهن منطقه‌اند و در امتداد بخش‌هایی از سواحل جنوبی دریای خزر و دامنه‌های شمالی البرز گسترده شده‌اند. این جنگل‌ها از نظر تنوع زیستی و قدمت تاریخی اکوسیستم اهمیت دارند. رطوبت دریای خزر و شرایط اقلیمی منطقه به شکل‌گیری پوشش گیاهی متنوعی کمک کرده‌اند. درختان کهن، زیستگاه‌های طبیعی و گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری، این جنگل‌ها را به بخشی ارزشمند از میراث طبیعی جهان تبدیل می‌کنند. جنگل‌های هیرکانی تضادی چشمگیر با بسیاری از چشم‌اندازهای خشک فلات ایران دارند. آن‌ها یادآور می‌شوند که تنوع طبیعی کشور به اندازه میراث فرهنگی آن قابل‌توجه است.
۳۰. بیابان لوت؛ چشم‌اندازی استثنایی از طبیعت ایران
موقعیت: جنوب شرق ایران، در محدوده استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از خراسان جنوبی سال ثبت جهانی: ۲۰۱۶
بیابان لوت یکی از چشم‌اندازهای طبیعی شاخص ایران است که به شکل‌های زمین‌شناختی ویژه و عوارضی مانند کلوت‌ها شهرت دارد. باد و فرسایش در طول زمان، ساختارهایی شگفت‌انگیز در این منطقه ایجاد کرده‌اند که در برخی نقاط، ظاهری شبیه شهرها و دیوارهای طبیعی دارند. لوت به دلیل شرایط بسیار خشک و ویژگی‌های زمین‌شناختی خود، برای شناخت فرایندهای طبیعی در محیط‌های بیابانی اهمیت دارد. چشم‌اندازهای گسترده و شکل‌های فرسایشی آن نیز این منطقه را به یکی از منحصربه‌فردترین مناظر طبیعی ایران تبدیل کرده‌اند. بااین‌حال، لوت محیطی دشوار و در بخش‌هایی دورافتاده است. بازدید از آن نیازمند توجه جدی به شرایط آب‌وهوا، دسترسی، تجهیزات و ایمنی است؛ بنابراین نباید آن را مانند یک جاذبه شهری با دسترسی ساده در نظر گرفت.
چطور از این فهرست برای شناخت میراث ایران استفاده کنیم؟
این ۳۰ اثر، تصویر کاملی از همه جاذبه‌های تاریخی و طبیعی ایران نیستند؛ بلکه مکان‌هایی هستند که ارزش جهانی آن‌ها در چارچوب معیارهای یونسکو به رسمیت شناخته شده است. در کنار این آثار، ایران صدها شهر تاریخی، محوطه باستان‌شناختی، بنای مذهبی، روستای فرهنگی و چشم‌انداز طبیعی دیگر نیز دارد که هرکدام می‌توانند مقصدی جذاب برای سفر باشند. اگر به تاریخ ایران باستان علاقه دارید، تخت جمشید، پاسارگاد، شوش و شهر سوخته نقاط مهمی برای شروع هستند. علاقه‌مندان به معماری می‌توانند مسجد جامع اصفهان، میدان نقش جهان، گنبد سلطانیه و کاخ گلستان را در اولویت قرار دهند. اگر رابطه انسان با طبیعت برایتان جذاب‌تر است، باغ‌های ایرانی، قنات‌ها، هورامان، میمند، جنگل‌های هیرکانی و بیابان لوت چشم‌انداز متفاوتی از میراث کشور ارائه می‌کنند. در انتخاب مقصد، فقط به شهرت یک اثر توجه نکنید. فاصله میان جاذبه‌ها، زمان موردنیاز برای بازدید، شرایط آب‌وهوایی و امکانات منطقه نیز اهمیت دارند. بعضی از آثار در شهرهای بزرگ یا نزدیک مسیرهای پررفت‌وآمد قرار گرفته‌اند، اما بازدید از برخی دیگر به برنامه‌ریزی دقیق‌تر نیاز دارد.
برای مطالعه بیشتر درباره یک برنامه پیشنهادی بازدید از مکان‌های ایران که در میراث فرهنگ بشری یونسکو ثبت شده‌اند می‌توانید از طریق این لینک به مقاله بعدی مراجعه کنید.
