آنجا که آسمان خاکستری نروژ بر سطح دریای شمال فرود می‌آید، جایی که تاریکی زمستان ماه‌ها بر شهرهای کوچک سایه می‌اندازد، مردمی زندگی می‌کنند که از هزاران سال پیش پاسخ خود را به سرما پیدا کرده‌اند. پاسخی که نه در آتش و نه در سرپناه، بلکه در میان نخ‌های ظریف و الگوهای پیچیده‌ای جستجو شد که هر کدام یک داستان برای گفتن دارند. بافتنی سنتی نروژ، یا آنچه در زبان محلی «strikking» نامیده می‌شود، فقط یک فن دستی نیست؛ اتصال عصیانی است به حافظه جمعی یک ملت، یک شبکه از معنا، رنگ و ظرافت درونی که تاریخ فرهنگی نروژ آن را در خود نهفته است.

سفر به دل «پلیور»؛ پیش‌نیاز هر بافتنی سنتی نروژی

اگر می‌خواهید ریشه واقعی بافتنی نروژ را بشناسید، باید نام «پلیور» را به خاطر بسپارید. این اصطلاح، مفهوم گسترده‌تری از آنچه در فرهنگ انگلیسی به عنوان «sweater» شناخته می‌شود در خود جای داده است. پلیور در نروژ یک پوشش فوقانی بدن است که ستون فقرات پوشاک سنتی مردم آن سرزمین شمرده می‌شود. اما ارزش واقعی این پوشاک در الگوهای بافته شده روی آن قرار دارد؛ الگوهایی که هر کدام نه فقط یک نقش تزئینی، بلکه یک رمز فرهنگی شمرده می‌شوند. هر منطقه، هر دهکده، و حتی هر خانواده در نروژ الگوهای خاصی داشته است که نشانه هویت آن مجموعه از مردم بوده. این ویژگی «بافتنی منطقه‌ای» چیزی بود که پدیدآورندگان آن، یعنی زنان نروژی، نسل به نسل به عنوان یک میراث زندگی، منتقل کردند.

میراث سلسله‌وار از «هالدنگر» تا «فارو»

یکی از جذاب‌ترین ابعاد بافتنی سنتی نروژ، تنوع اقلیمی و جغرافیایی الگوهای آن است. استان «هارداندگر» در غرب نروژ، که به چشم‌نمایی آبدره‌های شگفت‌انگیز خود شهرت دارد، به یکی از غنی‌ترین خزانه‌های بافتنی سنتی آن سرزمین تبدیل شده است. بافت «هارداندجر‌»، یا آنچه به فرانسوی «hardanger embroidery» شناخته می‌شود، یک فن نساجی است که ساخت آن نیاز به دقت و صبر فوق‌العاده دارد. این فن، از نخ‌های سفیدی که بر پارچه‌های سفید پیکر می‌گیرند الگوهایی می‌سازد که ظرافت هندسی آن آدم را به خیال می‌کشاند. تاریخ این سنت به قرن پنجم میلادی می‌رسد، دوره‌ای که مهاجمان اسکندیناوی هنوز آثار هنری خود را در پارچه‌های تزئینی تلقی می‌کردند. این پیوستگی تاریخی، چیزی است که محققان فرهنگ اسکندیناوی آن را به عنوان یکی از نادرترین نمونه‌های استمرار هنر دستی در اروپا قلمداد می‌کنند.

در نقطه دیگری از نقشه نروژ، در جزیرهای «فارو» بر بالای قطب شمال، یک سنت بافتنی وجود دارد که هیچ‌کس آن را فراموش نخواهد کرد. «پلیور فارویی»، آن پوشاک به ظاهر ساده، اما عمیق در محتوا، بدون هیچ رنگ مصنوعی ساخته می‌شود. پشم طبیعی گوسفندان جزیره مستقیم به کلاه‌های بافت می‌رود، و رنگ‌های متنوع آن، از سیاه و خاکستری تا سفید و قهوه‌ای، صرفاً از تنوع طبیعی پوشش حیوان ناشی می‌شود. این نگاه سنتی به ماده خام، نوعی فلسفه اتکا به خود را نشان می‌دهد که ریشه‌ای عمیق در فرهنگ مردم آن جزایر دارد. گوسفندان فاروی، به دلیل آزادی کاملی که در چرا دارند و سنت دیرینه آن جزایر، به عنوان یک گونه «آزاد» شناخته می‌شوند و به اندازه خود مردم جزیره، بخشی از هویت فرهنگی آن سرزمین شمرده می‌شوند. پلیور فارو، نه فقط یک پوشاک گرم‌کننده، بلکه یک بیان صادقانه از رابطه مردم آن جزایر با محیط طبیعی خودشان است؛ رابطه‌ای که هزاران سال است شکل گرفته و هنوز هم زنده است.

نقش زن در بافت تاریخ

نمی‌شود درباره بافتنی سنتی نروژ نوشت و نقش زنان در شکل‌گیری این هنر را نادیده گرفت. در جامعه‌های سنتی نروژ، بافتنی نه یک سرگرمی اختیاری، بلکه یک وظیفه‌ی مهم شمرده می‌شد. زنان خانوار، مادران و دختران، به عنوان تنها نیروی نجات خانواده از سرما و به عنوان حاملان یک دانش سنتی عمل می‌کردند. این دانش، پیش از ابداع دستگاه‌های صنعتی بافت، کاملاً شفاهی بود و از طریق مشاهده و تمرین میان نسل‌ها منتقل می‌شد. ارزش این انتقال دانش فقط در جنبه‌ی فنی آن نیست؛ این زنان بودند که الگوهای گوناگون سرزمین خود را نگاه داشتند، مثل کسانی که یک کتابخانه بدون آجر و ملاط می‌سازند.

«پلیور» به عنوان سند فرهنگی؛ دیدگاه موزه‌های نروژ

نروژ درک درستی از ارزش این میراث دارد. موزه‌های متعدد در سراسر این سرزمین، از جمله «موزه ملی هنر» در اوسلو و «موزه هنر هارداندجر»، نمونه‌های تاریخی بافتنی سنتی را به نمایش می‌گذارند؛ نه صرفاً به عنوان آثار هنری، بلکه به عنوان اسناد فرهنگی و اجتماعی یک ملت. این نهادهای متولی فرهنگ، به خوبی می‌دانند که الگوهای بافته شده بر دستان زنان نروژی، به اندازه هر نوشته‌ای، تاریخ واقعی آن سرزمین را رمز گشایی کرده است. گردشگرانی که این موزه‌ها را بازدید می‌کنند، چیزی بیش از یک تجربه‌ی بصری ساده می‌گیرند؛ آنها وارد یک بافت اجتماعی می‌شوند که هنوز زنده است. بسیاری از این موزه‌ها، کارگاه‌های آموزشی هم دارند، جایی که گردشگران می‌توانند خودشان سعی کنند یک الگوی ساده‌ی نروژی را ببافند و در آن فرایند، حس کنند چه میزان صبر و دقت برای هر تک گره نیاز دارند.

معنای پنهان الگوهای نروژی

شاید جذاب‌ترین چیزی که یک سیاح فرهنگ‌پیشه می‌تواند از تور نروژ با خود به خانه ببرد، این درک است که هر گره در بافتنی سنتی نروژ دارای معناست. «صلیب» در الگوهای پوشاک نشانه حماسه است؛ «ستاره» نشانه راهنما است؛ «شاخه‌های درختان» نشانه رشد و استمرار هستند. این رمزگان فرهنگی، حتی امروز هم در نسل جوان‌تر نروژ نه به طور کامل فراموش شده، نه کامل شناخته شده است. سفر به نروژ، فقط یک سفر جغرافیایی نیست؛ یک سفر است به جایی که سرما، بجای قتل فرهنگ، زمینه رشد آن شده است.